วันนี้จะมาบอกเล่าเรื่องราวความเป็นมา ปัญหาที่พบเจอ แนวทางการแก้ไข และผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจากกระบวนการดำเนินงานไกล่เกลี่ยก่อนฟ้อง ซึ่งวันนี้คุยกันตรงที่มาตรา 20 ตรี ก่อนนะครับ เพราะวันนี้ทีมงานสตรีเรามาศาลกัน ไม่ได้ลงพื้นที่ไกล่เกลี่ยกับ สนง.ยุติธรรมจังหวัด เอาล่ะ เรามาฟังสิ่งที่เกิดขึ้นจากการปฏิบัติงานจริงกันสักหน่อยครับ

บริบทและปัญหา

กองทุนพัฒนาบทบาทสตรีถือเป็นกลไกสำคัญในการส่งเสริมศักยภาพทางเศรษฐกิจและสังคมของผู้หญิงไทยทั่วประเทศ โดยสนับสนุนเงินทุนหมุนเวียนให้กลุ่มสตรีนำไปประกอบอาชีพ สร้างรายได้ และพัฒนาคุณภาพชีวิตในระดับชุมชน

อย่างไรก็ตาม ในการดำเนินงานจริง กลุ่มสตรีบางแห่งประสบปัญหา “หนี้ค้างชำระ” หรือ “หนี้เกินกำหนดชำระ” อันเกิดจากภาวะเศรษฐกิจ การขาดความเข้าใจในระบบบริหารกองทุน หรือการเปลี่ยนแปลงภายในกลุ่ม เช่น การย้ายถิ่นฐาน การหยุดกิจกรรม หรือความขัดแย้งภายใน ส่งผลให้การติดตามหนี้ด้วยกระบวนการปกติทำได้ยาก และหากนำเข้าสู่กระบวนการศาลย่อมสร้างภาระและความขัดแย้งเพิ่มขึ้นในชุมชน

จึงเกิดแนวทางในการใช้เครื่องมือในการบริหารจัดการหนี้ของกองทุนพัฒนาบทบาทสตรีที่สอดคล้องกับ พระราชบัญญัติการไกล่เกลี่ยข้อพิพาท พ.ศ. 2562 และ มาตรา 20 ตรี แห่งประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง คือ “การไกล่เกลี่ยก่อนฟ้อง” เพื่อคืนความร่วมมือและรักษาสัมพันธภาพของสมาชิกในชุมชนอย่างสันติ

“เมื่อใครอีกคนรับชำระ — ขอบเขตการไกล่เกลี่ยก่อนฟ้องกับการโอนหนี้”

ปัญหาที่พบและความสำคัญ: ในเวทีไกล่เกลี่ยข้อพิพาทก่อนฟ้องของกองทุนพัฒนาบทบาทสตรี มักพบกรณีที่บุคคลภายนอก (เช่น สามี ญาติ หรือบุคคลรับผิดชอบทางการเงิน) เข้ามาช่วยชำระหนี้แทนสมาชิกที่เป็นผู้กู้เดิม ในหลายครั้งการช่วยชำระทำให้เรื่องยุติได้ แต่ในบางกรณีผู้รับชำระอ้างว่า “จะรับเป็นลูกหนี้แทน” (รับช่วงหนี้) และต้องการให้ข้อความนี้บันทึกไว้ในบันทึกการไกล่เกลี่ย

คำถามสำคัญคือ บันทึกการไกล่เกลี่ยเพียงฉบับเดียวในกระบวนการก่อนฟ้อง สามารถทำให้คนนอกกลายเป็นลูกหนี้แทนลูกหนี้เดิมได้หรือไม่? คำตอบมีผลต่อความชัดเจนทางกฎหมายและความเสี่ยงของกองทุนอย่างมาก และคำตอบทางกฎหมายก็ชัดเจนว่ามีข้อจำกัด (และเหตุผล) ตามบทบัญญัติที่เกี่ยวข้อง

กรอบกฎหมายที่เกี่ยวข้อง

• พระราชบัญญัติการไกล่เกลี่ยข้อพิพาท พ.ศ.2562: กำหนดกรอบการไกล่เกลี่ยข้อพิพาททั้งในและก่อนการฟ้องคดี เพื่อให้การตกลงระงับข้อพิพาทมีผลตามกฎหมายในลักษณะที่กำหนดไว้
• ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 20 ตรี: ก่อนยื่นฟ้อง คู่ความสามารถยื่นคำร้องขอให้ศาลแต่งตั้งผู้ประนีประนอมเพื่อไกล่เกลี่ยก่อนฟ้องได้
• ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์: (หมวด ‘แปลงหนี้ใหม่’ มาตรา 349–352) การแปลงหนี้รวมถึงการเปลี่ยนตัวลูกหนี้ จะทำให้หนี้เดิมระงับและเกิดหนี้ใหม่ขึ้นได้ แต่ต้องเป็นนิติกรรมตามแบบที่กฎหมายกำหนด

กล่าวโดยสรุป

กรณี “คนนอกรับชำระ/รับเป็นลูกหนี้แทน” พอกลายเป็นข้อพิพาทเชิงนิติกรรม จะไม่สามารถแก้ไขได้ด้วยการใส่ข้อความในบันทึกการไกล่เกลี่ยเพียงอย่างเดียว หากต้องการให้ผลทางกฎหมายที่ชัดเจนและปลอดภัย ต้องจัดทำ ‘สัญญาโอนหนี้/รับช่วงหนี้’ เป็นหนังสือแยก โดยมีความยินยอมของเจ้าหนี้ ลูกหนี้เดิม และลูกหนี้ใหม่ตามบทบัญญัติของประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ และแนบเอกสารดังกล่าวไว้ในบันทึกการไกล่เกลี่ยก่อนฟ้องตามกรอบของ พ.ร.บ.การไกล่เกลี่ยข้อพิพาท พ.ศ.2562 และมาตรา 20 ตรี แห่งประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง เพื่อให้กระบวนการชัดเจน ถูกต้อง และบังคับใช้ได้จริงในภายหลัง